परिचय

नेपालको भौगोलिक विविधता र हावापानीको विशिष्टतामा विगत केही समय यता हेर्दा मत्स्य पालन नेपालको एक प्रमुख द्रुत गतिमा विकसित व्यवसायको रुपमा रहेको पाईन्छ। ठूलो मात्रामा माछामासुको लागि आयात भैरहेको परिप्रेक्षमादेशको संभाव्य स्थानहरु चिसो र न्यानो पानीमा फस्टाउन सक्ने माछा पालनको व्यवसायिक रूपमा विकास र बिस्तार हुन सके पनि खाद्य पोषण सुरक्षाका दृष्टिले मात्र नभई पर्यटन, रोजगारी, आयात प्रतिस्थापन र विदेशी मुद्रा आर्जनका हिसावले पनि आधारशिला हो भन्न सकिन्छ।

जलश्रोत, पर्यटन र कृषि नेपालको विकासका लागि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्ने प्रमुख आर्थिक क्षेत्रहरु हुन्। कूल ग्राहस्थ उत्पादनमा एक तिहाइ योगदान र दुई तिहाइ जनताको जिवीकोपार्जनको मुख्य आधार रहेकोले कृषि क्षेत्र मुलुकको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो।कृषिका तीन प्रमुख उपक्षेत्रहरु बाली, पशुंक्षी र मत्स्य मध्ये मत्स्यले एक गतिशील र उदयीमान उपक्षेत्रको रुपमा आफ्नो पहिचान बनाएको छ।सानो संरचना एवं कम जनशक्तिका बावजुतमत्स्य वैज्ञानिक एवं प्राविधिक र मत्स्य कृषक तथा व्यवसायीहरुको अथक प्रयासबाट हाल मत्स्य उपक्षेत्रले कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा 1.34 प्रतिशत र कृषि क्षेत्रको ग्राहस्थ उत्पादनमा 4.2९ प्रतिशत योगदान पुर्‍याउन सफल भएको छ। आर्थिक वर्ष 2073/74 मा मत्स्य उपक्षेत्रको वृद्धिदर क्रमश: उत्पादनमा 8.96 प्रतिशत र पोखरीको क्षेत्रफल 14.71 प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको छ। विगत दश वर्षमा मत्स्य उपक्षेत्रको वृद्धिदर दोहोरो अंकमा रहेकोले कृषिका विभिन्न पेशा मध्ये मत्स्य पालन व्यवसाय एक आकर्षक पेशाकोरुपमा स्थापित भएको छ। गरिबी न्यूनीकरण र पोषण सुधारमा  महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने देखेर नै नेपाल सरकारले मत्स्य विकासका लागि कार्यक्रम तथा बजेटमा क्रमशः वृद्धि गरिरहेको अवस्था छ।

विगतको तुलनामा नेपालको मत्स्य विकासले उल्लेखनीय फड्को मारेको भए तापनि प्रति वर्ष प्रति व्यक्ति माछा उपलब्धताको हिसावले विश्व औसत (20 के.जी.) र अल्प विकसित मुलुकहरु (11 के.जी.) को तुलनामा नेपालमा धेरै कम (3.33 के.जी.) छ। मत्स्य पेशा प्रति कृषक/व्यवसायीहरुको आकर्षणसँगै प्राविधिक सेवा प्रवाहलाई विस्तार गर्न सकिएको छैन। कृषि विभाग अन्तर्गतका 13 वटा निकाय र  जिल्ला कृषि विकास कार्यालय तथा नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद अन्तर्गतका 9 वटा निकायहरु मत्स्य विकास र विस्तारमा क्रियाशील छन् भने देशभरि करिव 54 जना अनुसन्धानमा क्रियाशील वैज्ञानिक/प्राविधिक र 211 जना मत्स्य प्रसारमा क्रियाशील प्राविधिकहरु रहेका छन, जुन आजको मत्स्य विकासको गति अनुरुप पर्याप्त छैन।

मत्स्य विकास निर्देशनालय केन्द्रीय मत्स्य भवन माछा पोखरी बालाजुमा अवस्थित रहेको छ । यस अन्तरगत केन्द्रीय मत्स्य प्रयोगशाला, राष्ट्रिय प्राकृतिक तथा कृत्रिम जलाशय मत्स्य विकास कार्यक्रम एउटै कार्यालय परिसर भित्र रहेका छन् भने बाँकी 10 वटा फार्म केन्द्रहरु देशको विभिन्न भागमा रही सेवारत रहेका छन् ।

  • श्री मत्स्य विकास तथा तालिम केन्द्र, जनकपुर, धनुषा
  • श्री मत्स्य विकास केन्द्र फत्तेपुर, सप्तरी
  • श्री मत्स्य विकास केन्द्र लहान, सिराहा
  • श्री मत्स्य विकास केन्द्र हेटौडा, मकवानपुर
  • श्री मत्स्य विकास केन्द्र भण्डारा, चितवन
  • श्री मत्स्य विकास केन्द्र भैरहवा, रुपन्देही
  • श्री मत्स्य विकास केन्द्र, महादेवपुरी, बाँके
  • श्री मत्स्य विकास केन्द्र, गेटा, कैलाली
  • श्री रिजरभ्वायर मत्स्य विकास केन्द्र, कुलेखानी, मकवानपुर
  • श्री चिसोपानी मत्स्य विकास केन्द्र, मिर्मी, स्याङजा